Είναι της μόδας πλέον να διακηρύττουμε ότι η οικονομική κρίση οφείλεται στην κρίση αξιών, ότι πρόκειται πρωτίστως για πολιτιστική ή πνευματική κρίση κλπ κλπ. Ισχύουν φυσικά όλα αυτά, ποιος μπορεί να το αρνηθεί; Έπειτα όμως από 2 περίπου χρόνια έντονης εκδηλώσεως της οικονομικής κρίσεως στην καθημερινή μας ζωή, έπειτα από αμέτρητες και ατελείωτες συζητήσεις και αρθρογραφίες περί του προβλήματος, παραμένει το ερώτημα: υπάρχει εφικτή λύση; 

Για να υπάρξει λύση, πρέπει κατ’ αρχήν να εντοπισθεί η ρίζα του προβλήματος. Κόβοντας ένα άρρωστο φυλλαράκι, δεν εξουδετερώνεται ο μύκητας που έχει εισχωρήσει στην ρίζα του δέντρου. Οφείλουμε να επιχειρήσουμε την διάγνωση της ασθενείας με απόλυτη ειλικρίνεια απέναντι στον εαυτό μας.

Μια διαφορετική ανάκριση

Γινόμαστε καθημερινώς δέκτες ή και συμμετέχουμε σε μια ατέρμονη επίρριψη ευθυνών. Οι πολιτικοί των δύο μεγάλων κομμάτων εισπράττουν τις περισσότερες επικρίσεις, με την σειρά τους κατηγορούν κάποιους άλλους, κ.ο.κ.  Αλήθεια, ποιος από εμάς είπε (ή έστω άκουσε): «φταίω κι εγώ»; Και αν κάποτε συνέβη, τι σημαίνει πραγματικά;

Ο καθένας μας έχει την δυνατότητα να απευθυνθεί με θάρρος στον εαυτό του και να τον ρωτήσει:
– Αρνήθηκες να δεχθείς το παραμικρό ρουσφέτι στην ζωή σου, ενώ σου δόθηκε η ευκαιρία;
– Έδινες πάντοτε την ψήφο σου με παντελή αγνόηση του προσωπικού σου συμφέροντος και συνειδητή απαλλαγή από παλαιά «κρατούμενα» της δεξιάς ή της αριστεράς προς την οικογένειά σου;
– Απέφυγες συνειδητά την οποιαδήποτε λούφα στην δουλειά σου, ενώ είχες την δυνατότητα ή και την πρόκληση;
– Αρνήθηκες πάντοτε να δεχθείς το κτύπημα κάρτας εν απουσία σου, ενώ σου το πρότειναν και παρ’ όλο που όλοι οι συνάδελφοί σου το έκαναν;
– Χρησιμοποίησες τόσο προσεκτικά οποιοδήποτε δημόσιο ή ξένο αντικείμενο ή υπόθεση σαν να ήταν δικά σου;
– Προβληματίστηκες (έστω) για την προέλευση του πρωτοφανώς παχυλού μισθού ή συντάξεώς σου;
– Σκέφθηκες καθόλου ότι τα χρήματα που θέλησες να βγάλεις άκοπα στο Χρηματιστήριο, θα τα ζημιωνόταν κάποιος άλλος και ότι φυσικά δεν είναι λογικά δυνατόν να κερδίζουν όλοι;

Όποιος από μας δεν μπορεί με πεντακάθαρη συνείδηση να απαντήσει θετικά σε όλα τα παραπάνω ερωτήματα, ας γνωρίζει ότι είναι συνυπεύθυνος για την σημερινή κατάσταση. Το φταίξιμό του φαίνεται πολύ μικρότερο από εκείνα των πολιτικών, αλλά στην ουσία τους είναι όμοια. Απλώς δεν βρέθηκε στις ίδιες συνθήκες με εκείνους. Εάν δεν μπόρεσε να αντισταθεί σε τόσο μικρούς πειρασμούς, νομίζει ότι θα αντιστεκόταν στους πειρασμούς των πολιτικών εάν βρισκόταν στην θέση τους;

Είναι κοινότυπο, αλλά ας το επαναλάβουμε: «Κατά τον λαό και οι άρχοντες». Ο κάθε πολιτικός είναι όντως ένας από μας. Η επίρριψις ευθυνών συνήθως υποκρύπτει αλλά και διαιωνίζει την προσωπική μας ευθύνη, και η σωστή τοποθέτησή μας σε αυτό το θέμα είναι το πρώτο βήμα προς την ανάκαμψη. Ας μην συγχέεται η στάση αυτή με την γνώση των σφαλμάτων, των αποτυχιών, των προδοσιών. Είναι οπωσδήποτε απαραίτητη η ενημέρωσις περί των τεκταινομένων και ακόμη περισσότερο η μελέτη της ιστορίας. Σημασία έχει πώς θα αξιοποιηθούν αυτά με τον καταλληλότερο τρόπο.

Το έθνος είναι ένα σώμα

Όταν γίνεται λόγος για εθνική οικονομία και εθνική κρίση, ουσιαστικά λαμβάνεται δεδομένη η θεώρησις του έθνους ως μίας ολότητας, ως ενός συνόλου, ως ενός σώματος. Εδώ κρύβεται ένα μεγάλο μυστικό. Όπως όταν τραυματισθεί το πόδι, το χέρι απλώνεται στοργικά και το χαϊδεύει, το τρίβει, το αλείφει, κάνει ό,τι είναι δυνατόν για να το ανακουφίσει, και μάλιστα θεωρώντας το αυτονόητο, χωρίς αγανάκτηση, χωρίς να επιπλήττει, χωρίς να ρωτά «γιατί σκόνταψες και γιατί δεν προσέχεις», έτσι πρέπει να νοηθεί και με τα μέλη του έθνους, του ενός σώματος στο οποίο ανήκουμε. Τις αδυναμίες και τα παραπτώματα των άλλων, ακόμη και των πολιτικών, πρέπει να τα αναλάβουμε όσοι θεωρούμε τους εαυτούς μας υγιείς. Ο διεφθαρμένος πολιτικός ομοιάζει με το αρρωστημένο πόδι, του οποίου η ασθένεια θα θεραπευθεί από την φροντίδα του υγιούς χεριού, ενώ το έτερο (υγιές) πόδι καλείται να σηκώσει όλο το βάρος του σώματος. Κάποτε βέβαια, θα χρειαστεί και κάποιος ακρωτηριασμός. Όμως ως λύση εσχάτης ανάγκης και με πολύ δισταγμό.

Ακούμε καμιά φορά την τραγική κουβέντα: «Γιατί να νοιαστώ εγώ για το κράτος, όταν εκείνο το ίδιο δεν νοιάζεται»; Μα το κράτος είμαστε εμείς, δεν υπάρχει κανένας αυθύπαρκτος κρατικός μηχανισμός, στα πάντα δίνει υπόσταση και χαρακτήρα ο άνθρωπος. Κι όταν βλέπουμε κάποιον να βλάπτει την πατρίδα, είναι πράγματι λογικό να την βλάπτουμε κι εμείς; Όταν κάποιος κτυπήσει την μάνα σου, θα την κτυπήσεις κι εσύ;;;

Ελπίδα και αυταπάρνηση

Οι επιστήμες και η πείρα της ζωής διδάσκουν ότι σχεδόν πάντοτε υπάρχουν λύσεις, ότι ακόμη και τα μεγαλύτερα αδιέξοδα μπορούν να διανοιχθούν, ότι τα πιο γερά κατεστημένα μπορούν να ανατραπούν. Αρκεί να συντρέχουν κάποιες στοιχειώδεις προϋποθέσεις, με πρώτη και κυριότερη την αισιοδοξία. Η ελπίδα και η προσδοκία από μόνες τους γεμίζουν τον άνθρωπο, του δίνουν ζωή, του κεντρίζουν το μεγάλο και θεμελιώδες για το είναι του χάρισμα της δημιουργικότητος.

Δεν είναι λίγα τα παραδείγματα της ιστορίας, θετικά και αρνητικά, που μπορούν να μας εμπνεύσουν σε μια ουσιαστική επανάσταση. Αλλά η επανάσταση πρέπει να ξεκινήσει προς τον ίδιο μας τον εαυτό για να αποτινάξει όλην αυτήν την μιζέρια και μικροπρέπεια που μας καθηλώνει. Και στην συνέχεια ενωμένοι -όσοι θέλουν- να αναλάβουμε μαζί, εγώ, εσύ, όλοι μας, την ευθύνη. Ας πάψουμε τις κατηγόριες. Το σκοτάδι δεν διώχνεται παρά μόνον αν φέρουμε φως. Ας κοιτάξουμε μπροστά, και τα σφάλματα του παρελθόντος ας λειτουργούν μόνον ως διδάγματα. Η δύναμη των ενωμένων οραματιστών, έστω και ελαχίστων, μπορεί να κάνει θαύματα. Ας μην γογγύσουμε για κείνους που δεν θα συμμετάσχουν, έστω και αν ίσως είναι οι περισσότεροι. Αυτή είναι η μοίρα του οραματιστή, να ενορά σε στόχους αθέατους και να ποθεί την μέθεξη όλων απροϋποθέτως σ’ αυτό που επιτυγχάνει. Αλλά αυτή είναι επίσης που του δίνει και τον τίτλο.

Η Ελλάδα δεν πέθανε μέχρι τώρα και δεν θα πεθάνει ποτέ, γιατί πάντοτε θα υπάρχουν αυτοί που θέλουν να ζήσουν. Αντέξαμε σε ασυγκρίτως δυσκολότερες δοκιμασίες και νομίζουν κάποιοι ότι τώρα κινδυνεύουμε; Και αν τυχόν έχουμε πιάσει πάτο, δεν είναι παρά για να εκτιναχθούμε σε ένα νέο λαμπρό μεσουράνισμα.

Δεν πρόκειται για θεωρίες. Εσύ που συμμετέχεις στις «Αντιρρήσεις» και ξαμολιέσαι σαν γραφικός ονειροπόλος για να πεις τα κάλαντα, ήδη σ΄ αυτό το μήκος κύματος κινείσαι. Ας πιστέψουμε στην ελπίδα. Ας γίνουμε το προσάναμμα που θα αναμένει το αστροπελέκι από τον ουρανό για να ανάψει η φωτιά. Η φωτιά που θα ξυπνήσει τις πνευματικές δυνάμεις του ελληνισμού και θα ενώσει σε μία όλες τις σκόρπιες φλόγες που τρεμοσβήνουν. Αστροπελέκια πέσανε και πέφτουν, μα προσάναμμα δεν βρήκαν μαζεμένο. Κι ας είμαστε έτοιμοι ακόμη και να αναλωθούμε από την μεγάλη πυρά που θα φωτίσει και θα ζεστάνει. Καμιά θυσία δεν πάει χαμένη, έστω κι αν σε Θερμοπύλες βρεθήκαμε ταγμένοι.